International Arctic year

Poolonderzoek naar de grote dooi

De ijskappen van Groenland en West-Antarctica smelten sneller dan verwacht. Net als de gletsjers, het zeeijs en de eens eeuwige sneeuw. Volgens David Carlson - hoofd van het International Polar Year dat in 2007 en 2008 gehouden wordt - staan we aan het begin van de grote dooi. "Arctische research is belangrijker dan ooit. Vroeg of laat krijgt de rest van de wereld met de gevolgen van klimaatverandering te maken."

Carlson, een rustige, bedachtzame man, kiest z'n woorden zorgvuldig in het Westmark hotel in Fairbanks, Alaska. Hij moet ook wel. Honderden wetenschappers uit vooral de noordelijke delen van de wereld hebben zich verzameld op de internationale arctische conferentie van de AAAS (American Association of Advancement of Science). Deze conferentie, sinds 1951 jaarlijks gehouden, stond begin deze week geheel in het teken van klimaatverandering op de noordpool.
Dr. Carlson, opgeleid als oceanograaf aan de universiteit van Maine, is moe, zichtbaar moe. Vanaf 1991 is hij bijna onafgebroken in de weer geweest met internationale programma's over de atmosfeer. Na drie jaar intensief onderzoek naar de effecten van El Niño, de periodieke opwarming van zeewater in de Stille Oceaan, hield hij het bijna voor gezien. Totdat hij begin 2005 gevraagd werd het bureau van het IPY te leiden. Daar kon Carlson geen 'nee' tegen zeggen. Ruim tienduizend wetenschappers uit meer dan 60 landen gaan gedurende twee jaar de grote veranderingen aan de polen onderzoeken. Met opzet heeft men voor twee jaren gekozen om alle seizoenen op zowel de noord- als zuidpool in kaart te brengen.

Waarom is het vierde IPY zo belangrijk?

"Vanwege twee redenen. Allereerst omdat de polen de verbeelding van de mens prikkelen. We hebben nu een goede kans om het publiek in aanraking met de laatste wetenschappelijke inzichten te brengen. En verder omdat alles wat we tegenwoordig van onze planeet weten, in rap tempo verandert. Vooral aan de polen. Sneeuw en ijs zijn IPY's belangrijkste onderwerpen. Zeeijs in de oceanen, sneeuw op de bergen, ijskappen op Groenland en in Antarctica, gletsjers in Alaska -, alles lijkt zich terug te trekken. De tweede boodschap van het IPY is dat het zich niet tot de poolkappen beperkt. Als sneeuw en ijs smelten, verandert ook de rest van de wereld. Kijk maar naar de zeespiegel, de oceanen, de weerpatronen en de vegetatie."

Als de lage landen bij de zee zijn we vooral in de zeespiegelstijging geïnteresseerd. Wat betekent de grote dooi van sneeuw en ijs, van gletsjers en poolkappen voor de zeespiegel?

"De stijging van de zeespiegel komt door twee factoren. De eerste is smeltend landijs dat in de oceanen stroomt. De andere is uitzetting van oceanen door hogere temperaturen. Tot voor kort werd gedacht dat deze stijging zich langzaam en over een eeuwenlange periode uitstrekt. Wat we tegenwoordig zien - en waar wetenschappelijke bladen bijna wekelijks over schrijven - is dat deze stijging veel sneller kan gaan. Niet enkele meters in vijfhonderd jaar maar tot tien meter in honderd jaar. Een van onze belangrijkste onderzoeksvragen is dan ook: hoe snel smelten de ijskappen weg? Is het een plaatselijk, geleidelijk proces van honderd tot duizend jaar? Of is het veel korter? Als dat laatste het geval is, wordt de infrastructuur in Nederland en andere laagliggende delen ter wereld een groot probleem. Het IPY levert ons een veel beter plaatje op van wat we 'versnelde zeespiegelstijging' noemen."

Jim Hansen, directeur van het NASA Goddard Institute for Space Studies in Washington en tot voor kort Bush' belangrijkste klimaatadviseur, kwam begin dit jaar uit met bewijs dat de ijskap op Groenland veel sneller smelt dan gedacht. Op basis van ruim dertig jaar ervaring met klimaatmodellen stelde hij dat westerse regeringen nog maar tien tot vijftien jaar hebben voordat klimaatverandering werkelijk uit de hand loopt...

"Hansen kent z'n gegevens, maakt goede voorspellingen. Hij is niet de enige wetenschapper die begint te denken dat we - in plaats van vijftig tot honderd jaar - slechts tien à vijftien jaar de tijd hebben om op klimaatverandering te reageren. De opdracht van het IPY is die onzekerheden weg te nemen. Hoe snel smelt landijs? Hoeveel broeikasgassen komen er vrij als de permafrost begint te dooien? Welke veranderingen treden er op in de oceanen? Al die onderzoeksvragen zijn verankerd in en worden aangejaagd door ontwikkelingen in polaire gebieden. Als we geen maatregelen nemen, wordt klimaatverandering een heus probleem. Of erger..."

Nederland neemt ook deel aan het IPY. Op welke manieren?

"Jullie land leidt twee grote projecten en is betrokken bij enkele andere. De ene bestudeert de biologische pomp in de antarctische oceaan met behulp van geo tracers, extreem gevoelige instrumenten waarmee de mate van vervuiling gemeten wordt. Daarin zijn jullie meesters. Een dergelijk programma is sinds de jaren zestig wereldwijd niet meer uitgevoerd. Het andere programma is een vergelijkend onderzoek naar terrestische ecosystemen op zowel de noordpool als antarctica. Omdat de gebruikte methode al ruim dertig jaar oud is, kan gemakkelijk een vergelijking getrokken worden welke factoren natuurlijk zijn en welke met klimaatverandering te maken hebben. Daarnaast zijn Nederlandse wetenschappers als partners bij aantal andere programma's betrokken, bijvoorbeeld naar de gevolgen van sedimentatie in arctische kustzones."

Besteedt het IPY ook aandacht aan de effecten van klimaatverandering op arctische volkeren?

"Nadrukkelijk. We willen een zo volledig mogelijke karakterisering geven van de fysieke, ecologische en socio-economische omgeving van het land en de lucht, het ijs en de oceanen. Biologen, ecologen, wiskundigen, geologen en oceanografen werken daarin samen. Maar ook liguïsten, antropologen en ethnografen. Want we zijn allemaal buren van elkaar geworden. Klimaatverandering speelt zich niet af op Mars waarvoor de VS honderden miljoenen dollars per jaar uittrekt. Het onderzoek gaat daarom niet alleen over veranderingen in de fysieke omgeving. Het gaat ook over hoe mensen uit het noorden op die veranderingen reageren. Dat is een even complex probleem als proberen te begrijpen wat er zich in de diepten van de oceanen afspeelt."

Verduidelijkt: "arctische gemeenschappen worden steeds meer in de geldeconomie gezogen. Wat kunnen ze doen nu walrussen moeilijker zijn te vangen, poolberen met uitsterven worden bedreigd en kariboes niet langer oude sporen volgen? Wat zijn de effecten van toenemende olie- en gaswinning in het noorden Alaska, noord- Canada en Rusland? We weten het niet. Wat we wel weten is dat wat in de poolstreken gebeurt, een indicator is voor wat de rest van de wereld te wachten staat."

Welke maatregelen kunnen genomen worden om klimaatverandering af te remmen?

"Veel meer dan we denken. Allereerst hebben we een totaal andere en wereldwijde energiestrategie nodig. Niet over twintig jaar maar nu. De sleutel ligt volgens mij bij internationale technologische samenwerking. Op basis daarvan kunnen we kennis delen en gezamenlijk beslissingen maken, veel intensiever dan nu gebeurt. De oplossingen zullen niet van overheden komen maar van mensen die zien wat er met poolberen, zeehonden en walvissen gebeurt, die beseffen voor welke uitdagingen hun noordelijke buren staan. De mensen moeten de politici leiden. Maar daarvoor ze hebben wel goede informatie nodig. De wetenschappelijke wereld kan hen die leveren. Op die manier fungeert het IPY niet alleen als katalysator voor grootse wetenschap maar brengt het mensen ook in rechtstreeks contact met wetenschappelijke inzichten en de belangrijke onderwerpen die in de poolstreken spelen."

Wetenschapsbijlage de Volkskrant, 7 okt 2006